له‌وه‌ دورتر ناتوانن بڕۆن

نوسینی : فرانسیس فۆکۆیاما
وەرگێڕانی: ساسان عەونی

بینینى دیمه‌نى رِوسیا کاتێ شکستى به‌ جۆرجیا هێنا ، هانى دام بیربکەمەوە ئایا ده‌ستمان بە چوونە ناو سەردەمی  ئۆتۆکرات کردووه‌ ؟ 
ئه‌و په‌لاماره‌ به‌مێژوو کردنێکى دیارى سه‌ره‌تاى سه‌رده‌مێکى تازه‌یه‌ له‌ سیاسه‌تى نێو ده‌وڵه‌تى ، به‌ڵام بروا هێنان به‌وه‌ى که‌ ئاینده‌ موڵکى پیاوه‌ به‌ هێزه‌که‌ى روسیا (فلادیمێر پۆتین) و هاوڕێکانێتی ، بڕوا هێنانێکی نادروسته‌. 
له‌و چەند دێرەدا هه‌وڵده‌ده‌م که‌ ئادگاری ئه‌و چەند ساته‌ گرنگەی مێژووی پەیوەندیە نێو دەوڵەتیەکان بکێشم ، چونکه‌ له‌ کۆتایى سالَى 1989 دا ووتارێکم به‌ناوى (کۆتایى میَژوو) نووسى ، تیایدا ووتم که‌ له‌کۆتایى شه‌رى سارد، بیرى لیبراڵى سه‌رکه‌وتنى ته‌واوى به‌ده‌ست هێنا ، به‌ڵام کۆنتڕۆلى ووڵاته‌ یه‌کگرتووه‌کان به‌سه‌ر سیسته‌مى جیهان خه‌ریکى پاشه‌ کشێیه‌، چین و روسیا به‌شێوه‌یه‌ک خۆیان پێشکه‌شى جیهان ده‌که‌نه‌وه‌ وه‌ک دوو سیسته‌مى تازه‌ى تێکه‌ڵاو له‌نێوان شمولیه‌ت و تازه‌ گه‌رى دا، به‌شێوه‌یه‌ک که‌ بوونه‌ته‌ رکابه‌رى دیموکراتیه‌تى لیبرالى، ئه‌و چه‌ند نمونه‌یه‌ش به‌راده‌یه‌کى ئه‌وتۆ سه‌رکه‌وتنى به‌ده‌ست هێناوه‌ که‌ بۆته‌ زامن کردنى پاڵپشتی زۆر له‌و سیسته‌مانه‌ى که‌ هه‌مان رێى بیرکردنه‌وه‌ و چاولێکردن پیاده‌ده‌که‌ن.
هه‌رچه‌نده‌ جه‌نه‌راڵ موشه‌ره‌ف ( که‌ هاوپه‌یمانى ئه‌مریکا بوو له‌ شه‌رِى دژ به‌ تیرۆر) به‌شێوه‌یه‌کى دکتاتۆریانە له‌ ساڵى 1999 دا حوکمى گرته‌ ده‌ست ، به‌ڵام به‌ ئاره‌زووى خۆى رازى بوو که‌ ده‌ست به‌ردارى سه‌رۆکایه‌تى پاکستان بێ، له‌هه‌مان کاتدا (رۆبرت مۆگابى) ده‌ست له‌کار کێشانه‌وه‌ ره‌ت ده‌کاته‌وه‌ هه‌رچه‌نده‌ له‌ هه‌ڵبژاردنیش دۆراوه‌ ، له‌ هه‌رێمه‌ هیندیه‌که‌ى ئه‌مریکاى لاتینیش سنورى ئازادیە دیموکراتیه‌کان له‌ رێى سه‌رکرده‌ى وه‌ک (هۆگۆ شافێز ) بەرتەسک دەکرێتەوە ، له‌ئه‌نجامى هه‌موو ئه‌مانه‌دا نووسه‌ران پێیان وایه‌ که‌ گەڕانەوە هه‌یه‌ بۆ شه‌ڕى سارد یان له‌وانه‌یه‌ گەڕانەوە هەبێ  بۆ سه‌ده‌ى نۆزه‌ده‌یه‌م وپێک دادانێک بەرپا بێت لە نێوان هێزە گەورەکان. 
نه‌خیَر ، بابه‌ته‌که‌ به‌م خێراییه‌ نیه‌ ، هه‌چه‌نده‌ به‌ دڵنیاییەوە به‌و ئاراسته‌یه‌ ده‌ڕۆین که‌ (فه‌رید زه‌که‌ریا) له‌ گۆڤاری (نیوزویک) به‌ (جیهانى دوایى ئه‌مریکا) ناوى بردووە ، له‌وکاته‌نادا ئه‌وانه‌ى خۆیان به‌شێر ده‌زانن لێره‌ و له‌وێ خه‌ریکى نمایش کردنى هێز و توانایان دەبن ، به‌لاَم به‌ به‌رده‌وامى دیموکراتیه‌ت و سه‌رمایه‌دارى بێ ڕکابه‌رى راستەقینەن.
پێوانەکردن بە سه‌رده‌مه‌ به‌سه‌رچووه‌کان رووبه‌ ڕووى گرفتێک دەبێتەوە ئەویش ئەگەری  ئەو تێڕوانینە پێش وه‌خته‌ کارتۆنیانەی کە هەبووه‌ له‌سه‌رده‌مه‌کانى پێشوو بۆ سیاسه‌ته‌ نێو ده‌وڵه‌تیه‌کان ، راستیش ئه‌وه‌یه‌ که‌سیسته‌مى تازه‌ى جیهانى خاڵى هاوبه‌شى که‌مه‌ ، له‌ته‌ک ئه‌وەدا که‌ سیسته‌مه‌ شمولیه‌کان دامه‌زراوه‌ دیموکراسیه‌کانیان نیه‌، به‌ڵام که‌میان ئه‌و تێکه‌ڵاویه‌ و هێز و یه‌کانگیرى و بیرۆکه‌ى پێویستیان هه‌یه‌ بۆ کۆنترۆڵ کردنى سیسته‌مى نێوده‌وڵه‌تى و هیچیان خه‌ونیش به‌ تێکشکانى سیسته‌مى ئابورى جیهانى یه‌وه‌ نابینن.
ئەگەرویستمان له‌و جیهانه‌ بگه‌ین که‌ به‌ده‌ورمان خول ده‌خوات، ده‌بێ جیاوازى ئاشکرا له‌ نێوان ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ بکەین که‌ ده‌یانه‌وێت ببنە خاوه‌نى هێزو هه‌ماهه‌نگى ، لەگەڵ ئەو وڵاتانەی ده‌یانه‌وێت خۆیان بکه‌ن به‌ پڵنگ بەرامبەر ئه‌و ووڵاتانه‌ى که‌ بێ هێزن و توانایان نیه‌  یان ووڵاتی گه‌نده‌ڵن . موشه‌ره‌ف توانى بۆ ماوه‌ى نزیه‌که‌ى ده‌یه‌یه‌ک حوکمى پاکستان بکات به‌هۆى سوپا و بنکه‌ سه‌ره‌کیه‌کانى که‌ پاڵپشتیان لێ ى ده‌کرد ، که‌ خۆراگر تر دیار بوو له‌و ده‌وڵه‌ته‌ى که‌ له‌ناوخۆدا بە خاپوور ده‌هاته‌ به‌رچاو ، زیمبابۆى له‌ خراپترین حاڵه‌تى دایه‌ به‌هۆى به‌رده‌وامى (مۆگابی) له‌ کۆنترۆڵکردنى ئابورى دا که‌ به‌به‌رده‌وامیش گرفتى هەیە . له‌وانه‌یه‌ ووڵاته‌ ئۆتۆکراته‌کانى وه‌کو زیمبابۆى ببنه‌ مه‌ترسى بۆسه‌ر دراوسێکانیان ، له‌ڕێى هێزى سه‌ربازیه‌وه‌ نا ، به‌ڵکو له‌ ڕێ ى ئه‌و پەناهەندانەی که‌ به‌به‌رده‌وامى له‌ده‌ست خراپى بارى ژیان له‌ ووڵاتەکانیان رادەکەن.
لاوازى نه‌هجى ئۆتۆکراته‌کان له‌ بوارى بیرو ئایدۆلۆژیادا سه‌لمێندراوه‌ ، ئه‌ڵمانیاى نازى و یه‌کێتى سۆڤیه‌ت و بزووتنه‌وه‌ى ماو له‌ چین ، نمونه‌ى به‌رجه‌سته‌کراوبوون بۆ ووڵاتانى دراوسێیان ، چونکه‌ له‌سه‌ر بیرى قوڵ بنیات نرابوون که‌ ده‌نگ دانه‌وه‌ى له‌ ووڵاتانى تری دنیاش هه‌بوو، دواتریش راوێژکار و چەکە روسیه‌کان رێگایان بۆ خۆش بوو له‌ ووڵاتانى وه‌ک نیکاراغوا و ئه‌نغۆلا ، به‌ڵام ئه‌و ئایدۆلۆژیا سه‌رکوتکارانه‌ لە گۆڕەپانی نێوده‌وڵه‌تى هیچ کاریگه‌رى نه‌ماوه‌ ئه‌گه‌رچی ناو به‌ناو لێره‌ و له‌وێ ده‌نگیان لێوە دێت, ته‌نانه‌ت سه‌رۆکى چین(هۆچینتاو) له‌کاتى خۆ ئاماده‌کردن بۆ ئۆلۆمپیادى پەکین ناچار ده‌بێ باس له‌ دیموکراتیه‌ت بکات ، موشه‌ره‌فیش هه‌ندێ دیموکراتیه‌تى نیشان دا کاتێ له‌ترسى دادگایى وازى له‌سه‌رۆکایه‌تى هێنا.
ئه‌گه‌ر ئۆتۆکراته‌کان ئه‌مرۆش ناچار نه‌بن مل بۆ دیموکراته‌کان کەچ بکەن ، ده‌بینین حه‌ز ده‌که‌ن به‌ره‌و سه‌رمایه‌دارى بڕۆن . ئێستا کاتى ئه‌وه‌ نه‌ماوه‌ دنیا ببینین به‌ره‌و شه‌ڕێکى ترى سارد بچێ له‌ کاتێکدا که‌ روسیا و چین به‌ خۆشیه‌کى زۆره‌وه‌ قبولى ئه‌و نیوەیان کرد که‌ (سه‌رمایه‌دارى)یه‌ له‌ هاوبه‌شى نێوان سه‌رمایه‌دارى و دیموکراتیه‌ت دا . 
سه‌رکردایه‌تى حزبى شیوعى چین دانى نا به‌وه‌ى که‌ شه‌رعیه‌تى به‌نده‌ له‌سه‌ر به‌رده‌وامی گه‌شه‌کردنى ئابورى ، له‌ روسیاش پاڵنەرە ئابوریه‌کان بۆ په‌یڕه‌وکردنى سه‌رمایه‌دارى له‌ ئه‌نجامى ویستى که‌سیه‌وه‌ بووه‌، پۆتین و زۆر له‌ بژارده‌ حوکمرانه‌که‌ى روسیا سوودیان وەرگرتووە له‌ کۆنترڵکردنى سه‌رچاوه‌ سروشتیەکان.


 ئەمڕۆ رکابەری سه‌ره‌کى بۆ دیموکراتیه‌ت ئیسلامى رادیکاله‌ ، گەورەترین هه‌ره‌شه‌  کە روبه‌روى دونیا ده‌بێته‌وه‌ له‌ ئێرانه‌وه‌ دێت که‌ مه‌لا شیعه‌ توندڕۆکان حوکمى ده‌که‌ن ، هه‌روه‌ک (بیتر بیرگۆن)یش له‌سه‌ر لاپه‌ره‌کانى واشنتن پۆست نووسى ، سوننه‌ رادیکاله‌کان شکستیان هێناوه‌ له‌ حوکم کردنى ئه‌و ووڵاتانه‌ى که‌ چالاکن تیایدا به‌ هۆى ویسته‌ تاوانکاریه‌کانیان له‌ کوشتنى ئه‌و که‌سانه‌ى که‌ له‌وانه‌یه‌ له‌ داهاتوودا ببنه‌ رکابه‌ریان، وەک ئەوەی له‌ عیراق روویدا که‌ قاعیده‌ که‌وته‌ گیانى گروپه‌ سوننه‌کانى تر ، هه‌رچه‌نده‌ هه‌ندێک له‌ موسڵمانان تا ئێستاش حه‌ماسه‌تیان به‌ خوتبه‌کانى بن لادن و نه‌جاد هه‌ڵده‌ستێ، به‌ڵام ئه‌م جۆره‌ ئیسلامه‌ى سەدەکانی ناوه‌ڕاست نه‌ماوه‌ و زۆر سنوردار بووە.


هه‌ر له‌کاتى قسه‌کردنمان ده‌رباره‌ى بیرۆکه‌ گه‌وره‌کان ، ده‌بینین چین و روسیا ئالوودەنە به‌ بیرى نه‌ته‌وه‌یى ، که‌ هه‌ر جاره‌ و له‌ یەکێک لەو دوو ده‌وڵه‌ته‌ شێوازێکى جیا ده‌نوێنێت ،بۆ به‌ختى خراپیش روسیا له‌سه‌ر (ناسنامه‌ى نیشتمانی) گیرسایه‌وه‌ که‌ لەگەڵ ئازادى ووڵاتانی ترى سنورى هەڵناکات، بڕوام وایه‌ جۆرجیا دوا کۆمارى یه‌کیَتى سۆڤیەتى جاران نابێ که‌ کێشه‌ى ده‌بێ لەگەڵ هه‌ست کردنی مۆسکۆ بە کەرامەت بریندار بوون.

بەڵام روسیای ئه‌مرۆ تا ئێستاش جیایە له‌گەڵ یه‌کێتى سۆڤیەتی جاران ، پۆتین به‌ قه‌یسه‌رى تازه‌ى روسیا ناو ده‌برێت که‌ لێکچواندنێکە زۆر دوورى ده‌کاته‌وه‌ له‌ به‌راورد کردن لەگەڵ ستالین و هیتله‌ر ، روسیاى قه‌یسه‌رى خاوه‌ن هێزێکى گه‌وره‌ بوو، بەڵام ویسته‌کانى دیارى کراو بوون هه‌ربۆیه‌ش له‌سه‌ده‌کانى هەژدە و نۆزده‌ بووه‌ یه‌کێک له‌ ووڵاته‌ ئەوروپیەکان ، هه‌رچه‌ند کاتێ بوو که‌ سنورى ووڵاته‌ دراوسێیه‌ بێ هێزه‌کانى به‌زاند و له‌ ئازادى بێ به‌شى کردن، بڕوام وایه‌ روسیاى دواى پۆتین هه‌مان شت دووباره‌ ده‌کاته‌وه‌ ، نه‌ته‌وه‌یێتی چین ، که‌ له‌کاتى ئاماده‌کارى بۆ ئۆلۆمپیادى په‌کین روونتر به‌دیارکه‌وت  ئاڵۆزترە ، چینیه‌کان ویستیان ریزى دنیا به‌ده‌ست بێنن به‌رامبه‌ر سه‌رکه‌وتنیان له‌ رزگارکردنی ملیۆنان چینی له‌ هەژاری، بەڵام ئه‌وه‌ى که‌ نایزانین ئه‌وه‌یه‌ جۆن ئه‌و هه‌ست کردنه‌ به‌ کبریای نیشتیمانى وەردەگێڕدرێت بۆ سیاسه‌تى ده‌ره‌وه‌ .جگە له‌ تایوان ، چین هه‌مان هه‌ست کردنی نیە  به‌ غه‌مبارى وه‌ک ئه‌وه‌ى که‌ روسیا ده‌یکات له‌ هاتنه‌وه‌یه‌کى ئیمپراتۆریاکەی و فراوان بوونى پەیمانی ناتۆ.
گرفتی چین لە مڕۆدا  هه‌ست نەکردنێکی روونە بەوەی دەوڵەت چ دەنوێنێت له‌ جیهانى فراواندا ،  ئه‌و ناودێرکردنەش کە به‌ (ته‌وافوقى پەکین) ناسراوە و تیایدا حوکمى شمولى و ئابورى بازار تێکەڵاو کراون  بابه‌تێکى بڵاوە له‌ ووڵاتە تازه‌ پێگەیشتووەکان . له‌به‌رهه‌ندێ هۆکارى باش ، سه‌رانى حوکم له‌ پەکین ده‌توانن کاره‌ ئابوریه‌کانیان جێ به‌جێ بکه‌ن و قازانجیش بکه‌ن بێ ئه‌وه‌ى باس لە  دیموکراتیه‌ت و مافه‌کانى مرۆڤ بکەن. 
نمونه‌ى گەشەسەندن له‌ چین له‌ هه‌ندێ ووڵاتانى رۆژهەڵاتی ئاسیاش کاریگه‌رى هه‌یه‌ به‌تایبه‌تى له‌و ووڵاتانه‌ى که‌ له‌هه‌ندێ لایه‌نى که‌لتورى ته‌قلیدى هاوبه‌شن لەگەڵ چین . له‌کاتى فەرمانڕەوایەتی کردنی ئیمپراتۆر ، جگه‌ له‌ هه‌ست کردن به‌ لێپرسینەوە که‌ ئه‌ویش له‌  رێى فێرکردنی فه‌رمانڕه‌واو چینه‌ باڵاده‌سته‌کان به‌ هێز ده‌کرا بۆ خزمه‌تکردنى به‌رژه‌وه‌ندى گشتى ، هیچ شتێکى تر نه‌بوو که‌ سنور بۆ ده‌سه‌ڵات دابنێت . 

ئه‌و بۆماوه‌یه‌ به‌ جێگیرى له‌ عه‌قڵى ئه‌و سه‌رکردانه‌ مایه‌وه‌ که‌ ده‌یانه‌ویست نوێکارى و گۆڕان جێ به‌جێ بکه‌ن له‌سه‌ره‌تاوه‌ ، هه‌ر له‌ خانه‌واده‌ى ئه‌رستۆکراتى (میجى) یه‌وه‌ که‌ یابانى تازه‌یان دامه‌زراند ده‌ست پێ دەکات تا دەگاتە فه‌رمانڕه‌وا شمولیه‌کانى وه‌ک (بارک شۆنگ هى) له‌ کۆریاى باشور و (لى کوان یو) له‌ سه‌نگافوره‌ و سه‌رکرده‌کانى ئێستاى چین ، به‌ڵام ئه‌م جۆره‌ خزمه‌تە باوکانه‌یه‌ تائێستاش مه‌وداى دوور له‌ نێوانیانه‌ له‌ گەڵ جۆره‌کانى ترى حوکم له‌ زۆر له‌ ووڵاتانى ئه‌مریکاو ئه‌مریکاى لاتین و رۆژهەڵاتی ناوه‌راست که‌ بوونه‌ته‌ جۆرێکى ناوازه‌ له‌ حوکمى شمولى دا، ئه‌فریقیا شێوازى واى له‌ حوکم به‌خۆیه‌وه‌ بینیوه‌ که‌ خه‌ڵکى گەندەڵی وه‌ک (مۆبۆتۆ سیسیکۆ) له‌ زائیرو لۆرده‌کانى جه‌نگ وه‌ک (فوادى سه‌نکوه) له‌ سیرالیۆن و (شارلز تایلور) له‌ لیبریا و فه‌رمانڕه‌وا گەندەڵەکانی نایجیریا بوون . بۆیه‌ بارى چین له‌نێو ئه‌م جۆره‌ دیکتاتۆریانه‌دا هیچ نەگەیەنێت.. جگە له‌ هێزى چین، بیرو ئایدۆلۆژیا و سیسته‌مه‌که‌ى نابنه‌ هه‌ره‌شه‌ له‌سه‌ر بیر و ئایدۆلۆڕیاى ئه‌مریکیه‌کان ، ئه‌وانه‌ هه‌مووى جیهان پڕئاسایش ترو پڕمه‌ترسى تر ده‌که‌ن له‌ هه‌مان کاتدا. ئاسایش چونکە به‌رژه‌وه‌ندیه‌ زاتیه‌کانى ووڵاته‌ گەورەکان پەیوەستە به‌ خۆش گوزەرانی له‌سه‌ر ئاستى ئابورى جیهان ، که‌ ویست و حه‌زیان سنوردار ده‌کات له‌ که‌لیَن خستنه‌ نیَو که‌شتى جیهان.
له‌لایه‌کى تره‌وه‌ جیهان پڕمه‌ترسى ده‌بێت چونکە له‌وانه‌یه‌ سه‌رمایه‌داره‌ ئۆتۆکراته‌کان ده‌ولَه‌مه‌ندتر ببن و دواتر له‌ هاورێ شیوعیه‌کانیان به‌هێزترببن ، لێره‌دا ئەگەر عه‌قلانیه‌تى ئابورى به‌سه‌ر عاتیقه‌ى سیاسى دا زاڵ نه‌بێت ، ئه‌و سیسته‌مه‌ى که‌ ووڵاتان ئیعتیمادى پێوە ده‌که‌نه‌ سه‌ر یه‌کترى مه‌ترسى کاره‌ساتێک به‌دیار ده‌خات که‌ واده‌کات هه‌موو گیرۆدە ببن.

پێویستە له‌سه‌رمان ئەو لێکدانه‌وه‌یەى ده‌رباره‌ى زیندووبوونه‌وه‌ى شمولیه‌ت فه‌رامۆشمان نه‌کات له‌و پرسە گرنگەی که‌ عه‌هدى تازه‌ له‌ جیهانى سیاسه‌ت پێک دێنێ، ئایا که‌ ده‌ستکه‌وته‌ پەیدا بووه‌کان له‌به‌رهه‌م هیَنانى ئابورى کار له‌سه‌ر پاراستنی داواکردنی کاڵا بنه‌ڕه‌تیه‌کانى وه‌ک نه‌وت و خۆراک و ئاو ده‌کات ؟ ئه‌گه‌ر نه‌یکرد که‌واته‌ دەچینە نێوحیسابه‌کانى براوه‌و دۆراو و زانستی(مالتۆسیان) که‌ هه‌ردوولای هاوکێشەکە له‌ ووڵاتێکی براوه‌ و یەکێکی تری دۆراو پێکدێ ، زیادبوونى هه‌ڵاوسانیش له‌ جیهان ئاماژه‌یه‌ که‌ به‌و ئاراسته‌یه‌ ده‌رۆین.

دیکتاتۆریه‌ شمولیه‌کانى سه‌ده‌ى بیسته‌م پاڵیان ناین که‌ پێناسەیەکی یه‌کلاکه‌ره‌وه‌ بۆ وولاَته‌ دیموکراته‌کان و شمولیه‌کان بکه‌ین که‌ تائێستاش کۆنترۆلى مێشکمانى کردووه‌، بەڵام ئه‌وه‌ى که‌ له‌سه‌رمان پێویستە بیزانین ئه‌وه‌یه‌ که‌ هه‌موو دیموکراته‌کان به‌ هه‌مان رەنگ بۆیه‌ ناکرێن و هه‌مان ئامانجیان نیه‌ (نمونه‌ بۆ ئه‌مه‌ش ناکۆکى له‌ تێڕوانینه‌کانى ئه‌مریکاو وولاَتانى رۆژئاوا له‌مه‌ڕ عیَراق) هه‌روه‌ها نیزامه‌ ئۆتۆکراته‌کانیش به‌رژه‌وه‌ندى و ئامانجه‌کانیان له‌یه‌ک ناچن.
ئێمە پێویستیمان به‌ چوارچێوەی کارێکى عه‌قڵانی هه‌یه‌ بۆ تێگه‌یشتن له‌ جیهانى نادیموکراتى ، نه‌وه‌ک به‌ندى خوێندنه‌وه‌کانمان بین بۆ رابردوو و پێوانەی پێوەبکەین ، هەروا پێویستە له‌ جیهانى ((دواى ئه‌مریکا))ش ووره‌و هێزی (بیرکردنەوە)مان هەرەس نەهێنێت!


سەرچاوە 
رۆژنامەی ئەلشەرق ئەلئەوسەت ژمارە ١٠٨٦٧ ٢٩ی ئابی ٢٠٠٨ 
لە رۆژنامەی (هەولێر)  ژمارە ٣٧١ی رۆژی ١٥ی سێپتێمبەری ٢٠٠٨ بڵاوکراوەتەوە 


Popular posts from this blog

لە پشت سەنگەری پێشمەرگە.. ئافرەتان، سەنگەری دڵنیایین

پارتی لە چوارچێوەی پرۆسەی چاكسازیی ناو حزبدا، لە ناو رێكخراوە جەماوەرییەكاندا گۆڕانكاری و چاكسازی لە پەیكەری رێكخراوەیی، بەرنامە، دیدگە، جۆریەتی كاركردن، دارایی و خۆبەڕێوەبردنی دەكات

دۆنالد ترەمپ وئاستەنگەکانی سیاسیەتی دەرەوە