دەوڵەتی کوردستان .. خولیای لەمێژینەی گەلی کوردستان

 


تەوەری رۆژنامەی خەبات لەسەر پرسی بە دەوڵەت بوون لە کوردستان

چاوپێکەوتن لە گەڵ رۆژنامەی خەبات ژمارە ٤٥٨٣ ی رۆژی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٤ لەسەر پرسی دەوڵەتی کوردستان.


خەبات : کوردستان هەر لە دواى شەڕێکی نێوان عوسمانییەکان و سەفەوییەکان (کە بەجۆرێک لە جۆرەکان، هەمان سنوورى ئێران و تورکیای ئێستا دەکەن)، کراوەتە دوو بەش، دواتریش لە دواى جەنگی یەکەمی جیهانی، کراوەتە چوار بەش، ئایا هۆکارى سەرەکی ئەم دابەشکارییەی دووەم کە بە سەرکردایەتی وڵاتانی زلهێزی جیهانی بەڕێوەچوو، بۆچی دەگەڕێتەوە؟

ساسان عەونی : ئەم دابەش بوونە دەگەڕێتەوە بۆ دەرهاویشتە و دەرەنجامەکانی جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌م ، ئەم جەنگە نه‌خشه‌ی جیهانی گۆڕی ، خۆری هه‌ندێ ئیمپراتۆریا و ووڵاتی زلهێز ئاوابوو هەروەها بووه‌ رێخۆشكه‌ریش بۆ ده‌ركه‌وتنی زلھێزی تازه‌ له‌سه‌ر نه‌خشه‌ی جیهان. یه‌ك له‌و ئیمپراتۆریانه‌ی كه‌له‌داوی ئه‌م جه‌نگه‌وه‌ خۆری ئاوابوو ئیمپراتۆریای عوسمانی بوو ، كه‌له‌م جه‌نگه‌ تێك شكا و هه‌موو ئه‌و وڵات و زه‌ویانه‌ی له‌ده‌ستدا كه‌بۆ ماوه‌ی نزیك بە (٥٠٠) ساڵ حوكمی راسته‌وخۆ یان ناڕاسته‌وخۆی ده‌كردن . به‌ریتانیا و فه‌ره‌نسا كه‌له‌م جه‌نگه‌ دوژمنی عوسمانیه‌كان بوون، پیێش كۆتایی جه‌نگ له‌ساڵی (١٩١٦) له‌سه‌ر دابه‌ش كردنی ئه‌و وڵاتانه‌ رێك كه‌وتن کە لە رۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست ‌له‌ ده‌سه‌ت عوسمانیه‌كان بوو ، ئه‌مه‌ بوو به‌پێی نه‌خشه‌یه‌ك عێراق و بەشێک لە فەلەستین بۆ ژێر ده‌ستی به‌ریتانیا ، سوریا و لوبنانیش بۆ ئینتدابی فه‌ره‌نسی دانران . ئه‌ندازیاری ئه‌م رێكه‌وتنه‌ مه‌ندوبی سامی به‌ریتانیا بۆ كاروباری رۆژهه‌ڵاتی دوور (مارك سایكس) و مه‌ندوبی سامی فه‌ره‌نسا (جۆرج بیكۆ) بوو، هه‌ر بۆبه‌ش ئه‌م ریكه‌وتنه‌ له‌مێژوودا به‌ رێكه‌وتنی (سایكس – بیكۆ) ناوی ده‌ركردووه‌. دوای كۆتایی جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌م ئه‌م رێكه‌وتنه‌ كه‌وته‌ واری جێبه‌جێ كردنه‌وه‌ و ئه‌وبه‌شه‌ی كوردستان كه‌ له‌ژێرده‌ستی عوسمانیه‌كان بوو جارێكی تر دابه‌ش كرایه‌وه‌ و به‌شێكی له‌ژێر ده‌ستی تورکیا مایەوە و دووبه‌شه‌كه‌ی تر كه‌وتنه‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی (عێراق) و (سوریا)ی تازه‌ دورستكراوی ده‌ستی به‌ریتانیا و فه‌ره‌نسا. كورد له‌م ماوه‌یه‌دا ئومێدێكی هه‌بوو، كاتێك په‌یماننامه‌ی سیڤه‌ر له‌ساڵی ١٩٢٠ له‌نێوان توركیای عوسمانی و هێزه‌ هاوپه‌یمانه‌كان مۆركرا، به‌پێی هه‌ردوو به‌ندی (٦٢ و ٦٣)ی بڕگه‌ی سێیه‌م كوردستان سه‌ربه‌خۆیی خۆی وه‌رده‌گرت و بوار دەدرا كه‌ویلایه‌تی موسڵیش بچێته‌ سه‌ر كوردستانی سه‌ربه‌خۆ. به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ ئه‌م په‌یماننامه‌یه‌ی جێبه‌جێ نه‌كرا و دوای گرتنه‌ده‌ستی ده‌سه‌ڵات له‌لایه‌ن مسته‌فا كه‌مال له‌توركیا و نه‌هیڵانی خیلافه‌تی عوسمانی كاریان بۆ هاتنه‌ ئارای رێكه‌وتنێكی تر كرد له‌جێ ی(سیڤه‌ر) لە ساڵی ١٩٢٣ کە به‌ رێكه‌وتنی (لۆزان) ناسراوه‌ و تیایدا مافه‌كانی خه‌ڵكی كوردستان له‌به‌رچاو نه‌گیرا و كوردستان به‌دابه‌شكراوی بۆسه‌ر چوار پارچه‌ مایه‌وه‌.

خەبات : کورد نەتەوەیەکی دەیان ملیۆنیە ، خاکێکی فراوان و بەپیتیشی هەیە ، هەمیشە دەوترێت کە وڵاتانی زلهێز ئەو نەتەوانە دەکەن بەخاوەنی وڵاتی خۆیان کە دەتوانن بەجۆرێک لە جۆرەکان قازانجيان لێ بکەن ، بۆچی لەکاتێکدا كوردستان سامانيشى زۆرە، وڵاتان لەسەر نکوڵیکردن لە مافە بنەڕەتیەکانی كوردان بەردەوامن؟

ساسان عەونی : من له‌گه‌ڵ ئه‌و رایە نیم كه‌ ده‌وڵه‌ت بوون یان مافی سه‌ربه‌خۆیی له‌لایه‌ن زلهێزانه‌وه‌ به‌ ووڵاتانی ژێر ده‌ست دەبەخشرێت. میلله‌تان دەبێت خۆیان ئیراده‌ و ویستی سه‌ربه‌خۆبوونیان هه‌بێت و میكانیزمی گونجاو و شێوەی خەبات به‌پێی رۆژگار و سه‌رده‌م ، به‌سه‌ركردایه‌تیەکی لێهاتوو كه‌ ته‌عبیر له‌و وویسته‌ بكات بگرنه‌ به‌ر بۆ گه‌یشتن به‌و مافە. ئه‌گه‌ر له‌ڕابردوودا به‌هۆی خەباتی چه‌كداری و شه‌ڕی به‌رگری ده‌كرا وویستی میللەتان بۆ سه‌ربه‌خۆیی بگات بە ئامانج ، له‌ ئێستادا زۆر نمونه‌ هه‌ن كه‌ له‌ رێی دیالۆگ و رێكه‌وتن و راپرسی ، میلله‌تان ده‌توانن ئاینده‌ی خۆیان دەست نیشان بكه‌ن.راسته‌ سامانێكی زۆری سروشتی له‌كوردستان هه‌یه ‌، به‌ڵام گرنگترین و بە قەبارە زۆرترینی ئه‌و سامانه‌ کە نە‌وته‌ له‌ساڵی ١٩٢٧ له‌ كه‌ركوك دۆزراوەتە‌وه، واته‌ دوای دابه‌شكردنی كوردستان و دروست بوونی دەوڵەتی عێراق بوو، به‌رژه‌وه‌ندی به‌ریتانیانش له‌وه‌دابوو كه‌ عێراق به‌وشێوه‌ دروستكراوه‌ی بمێنێته‌وه‌ و خۆی سوودمه‌ندی یه‌كه‌م بێت له‌و سامانه‌ی كه‌ تازە دۆزرابووەوە ، واته‌ به‌رژه‌وه‌ندی خۆی ره‌چاو كرد نه‌وه‌كو بێت له‌به‌ر خاتری نه‌وت كوردستان بكاته‌ ده‌وڵه‌ت. واته‌ هاوكێشه‌كه‌ ته‌واو پێچه‌وانه‌یه‌ لەگەڵ ئەو پرسیارەی ئێوە .

خەبات : لەو ناوچەیەی کە كوردستاني تيَدا دابەشکراوە ، جگە لە كورد، ئەرمەنەکان و ئازەریەکان و تورکەکان و عەرەبەکان و فارسەكان و هيند و دەيان نەتەوەی ديكةش ژیان بەسەر دەبەن، بةشيَك لەو نەتەوانە (بۆ نمونە ئەرمەنەکان و ئازەریەکان)،رەنگە ژمارەیان و رووبەری نیشتمانەکەیان لة كورد و كوردستان كةمتر و بچووکتر بيَت، کەچی ئةوان بة مافة نەتەوایەتیەکانیان گەیشتوون ، (ئەرمەنستان و ئازەربايجان) دوو نموونەی بالآن، هۆكار چییە ئەو نەتەوانە وڵاتیان هەیە؟ جياوازي ئەوان لەگەڵ كوردان لە چیدایە ؟

ساسان عەونی: ئه‌و دوو نموونه‌ی كه‌باسی ده‌كه‌یت نموونه‌ی جیان له‌گه‌ڵ كوردستان، ڕاسته‌ هه‌ردووكیان له‌دوای نه‌مانی یه‌كێتی سۆڤیه‌ت له‌ساڵی ١٩٩١ سه‌ربه‌خۆییان وه‌رگرتەوە ، به‌ڵام پێشتریش پێش درووست بوونی یەکێتی سۆڤیەت هه‌ردووكیان ده‌وڵه‌ت بوون‌ ، ئەگەرچی لەوانەیە بەهۆی ململانێکانی ئەو سەردەمی سەدەکانی هەژدە و نۆزدەی نێوان قاجارەکان و عوسمانیەکان و ئیمپراتۆریای رووسی سنورەکانیان ناو بە ناو گۆڕانی بەسەردا هاتبا بەڵام دەوڵەت بوون ، هەروەها دوای دامه‌زراندنی یه‌كێتی سۆڤیه‌تیش هه‌ردوو وڵات له‌گه‌ڵ جۆرجیا کە هاوسنوریانە وەک ده‌وڵه‌تی خاوه‌ن ئۆتۆنۆمی مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ ده‌كرا. هۆکار زۆرن کە رێگر بوونە لەوەی لە رابردوودا کوردستان ببێتە ووڵاتی سەربەخۆ ، کە هۆکاری خودیی تایبەت بە خەڵکی کوردستان و هۆکاری نێو دەوڵەتین ، بەڵام به‌ڕای من گرنگترین ئەو هۆكارانە بریتین لە هه‌ڵكه‌وته‌ی جوگرافی خاکی کوردستان ، به‌رژه‌وه‌ندی و پەیوەندی نێودەوڵەتی نێوان زلهێزەکان و دابەشکردنی ناوچەی نفوز لە نێوانیان کە بە داخەوە کوردستان لەو ناوچانەیە ، دروست نەبوونی هۆشیاری نه‌ته‌وه‌یی كاریگه‌ر له نێو ‌سه‌رتاسه‌ری خه‌ڵكی كوردستان و ئیکتیفا کردن بە ئیمارەتە ناوچەییەکان ، هه‌ندێ جار خۆشباوه‌ڕی ئایینی کە بەردەوام وای کردووە نەتەوەکانی تر بە ناوی برایەتی ئایین حاکم بن و کوردیش مەحکوم کراو . ئەمە لە رابردوو ، بەڵام لە سەدەی بیستەم و بە تایبەتیش لە پەنجا ساڵەکەی دواییدا هۆشیاری سیاسی خەڵک لە ئەنجامی دروست بوونی حیزبە سیاسیەکان و بە تایبەتیش پارتی دیموکراتی کوردستان گۆڕا ، شۆڕشەکانی کوردستان کاریگەری تەواویان هەبوو لە بەرەوپێش چوونی هۆشیاری سیاسی و پەرەسەندنی هەستی نەتەوەیی خەڵکی کوردستان ، بۆیە دەبینین دروشمەکانی بزووتنەوەی ئازادیخوازی کوردستان قۆناغ بە قۆناغ بەرەو پێش چووە و ئاستی داواکاریەکان بەرز بۆتەوە ، تا لە رۆژگاری ئەمڕۆمان گەیشتۆتە دوا قۆناغ و بەفراوانی باس لە پرسی سەربەخۆیی هەرێمی کوردستان دەکرێت و هەوڵ دەدرێت کە پایەکانی سەرکەوتنی مسۆگەر بکرێت . جگە لەمە ئەوەی کە زۆر گرنگە و شایانی ئاماژە پێدانە کەسێتی تاکی کورد و باوەڕ بەخۆبوونی و شانازی بە ناسنامەی نەتەوەیی و کوردستانی بوونی گەیشتۆتە پلەیەکی باڵا.

خەبات: خەباتی کورد لە هەرچوار پارچەکەی کوردستان، بە شێوەیەکی گشتی خەباتی لێکدابڕاو بووە، ئەگەر پەیوەندییەکیش هەبووبێت، زیاتر تەشریفاتی بووە، هەرچەندە هەندێکجار دوو پارچەی کوردستان بەیەکەوە خەبات دەکەن، بۆ نموونە لە ئێستادا بەشێک لە هێزەکانی باکوور و رۆژئاواى کوردستان بەیەکەوە خەبات دەکەن، یان لە رابردوودا رۆژهەڵات و باشوورى کوردستان بەیەکەوە خەباتیان کردووە... ئایا خەباتکردنی کوردان بەشێوەیەکی یەکگرتوو لە هەر چوار پارچەی کوردستاندا بۆ ئەم واقعە گونجاوە؟ ئایا ئەم لێکدابڕاوییەی خەباتی کوردان هۆکار نەبووە بۆ دواکەوتنی بەدیهاتنی خەونی دەوڵەتی کوردی؟

ساسان عەونی : بێ گومان داگیركردنی كوردستان و پارچه‌پارچه‌كردنی و حوكم كردنی بۆماوه‌ی دوور و درێژ لەلایەن داگیرکاری جیاوە ، كاریگه‌ی دروست کردووە له‌سه‌ر پێكهاته‌ی خه‌ڵكی هه‌ر پارچه‌یه‌ك و ئاستی هۆشیاری سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تیان ، بۆ نموونە ئاستی هۆشیاری سیاسی و کۆمەلایەتی و رۆشنبیری رۆژهەڵات جیایە لەگەڵ باشوور و باکوور ، بەهەمان شێوەش بە نسبەت بەشەکانی تر ئەگەر بەراوردی یەکتریان بکەین ، ئه‌مه‌ش بووەتە هۆی دروستبوونی نوخبه‌یه‌كی سیاسی تایبه‌ت به‌هه‌ر پارچه‌یه‌ك كه‌جیاواز بیرده‌كاته‌وه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنی شێوازی خه‌بات و روانینی هه‌ر پارچه‌یه‌ك بۆ گه‌یشتن به‌مافه‌كانی ، کە بۆ ئەم زەمینەی ئێستا تەواو کارێکی درووستە. بۆ ئەم واقیعەی ئێستاش خەباتی یەکگرتووی سەرتاسەری کوردستان لەمپەر و ئاستەنگی زۆری لە پێشە و ئاسان نیە و لەوانەیە عەمەلیش نەبێت، بۆیە دەکرێ لەسەر ستراتیجێکی هاوبەش دید و تێڕوانینی یەکگرتوومان هەبێت ، یاخود لە کۆنگرەیەکی نەتەوەیی هاوبەش لەسەر چەند ئامانجێک یەکگرتوو بین، هەر بۆ بیر هێنانەوەش ئەم بابەتە یەکێکە لەو کارانەی کە جەنابی سەرۆک بارزانی زۆر کاری لەسەر دەکات بەڵام لە ئێستادا هیچ رێگه‌چاره‌یه‌كی ترمان له‌پێش نی یه‌ ، هەر پارچەیەک دەبێت تایبەتمەندیەکانی بە جیا لەبەرچاوبگیرێت و هەموو لایەک هاوکار بن لەگەڵ یەکتری بۆ گەیاندنی باشترین سوود و قازانج بە هەر بەشێک . پێشم وانیه‌ كه‌هاوكاری و په‌یوه‌ندی بزوتنه‌وه‌ی ئازادیخوازی كوردستان له‌پارچه‌كان ته‌نها په‌یوه‌ندی ته‌شریفیاتی بن ، به‌ڵكو په‌یوه‌ندی هاوكاری و هه‌ماهه‌نگی و برایەتین به ‌له‌به‌رچاوگرتنی هەستیاری بارودۆخه‌كان.

خەبات :به له بەرچاو گرتنی واقێعی کوردستان له کاتی ئێستاداو هەڵسەنگاندنی لایەنە سیاسی ، ئابووری، کۆمەڵایەتییەکان له باشووری کوردستان ، راگەیاندنی دەوڵەتی کوردی له ئێستادا تا چەنده له واقێعەوە نزیکەو وەک زەروورەتێک ئەبێ چاوی لێبکرێت؟

ساسان عەونی : بارودخۆی ئه‌م به‌شه‌ی باشووری كوردستان ته‌واو جیایە له‌گه‌ڵ به‌شەكانی تر، ماوه‌ی بیست و سێ ساڵه‌ كوردستان شێوازێكی تایبه‌تی خۆ به‌ڕێوه‌بردن له‌چوارچێوه‌ی عێراقدا پیاده‌ ده‌كات كه‌شێوازێكی زۆر پێشكه‌وتووه‌ له‌ به‌ڕێوه‌بردنی خۆیی و خه‌ڵكی كوردستان ده‌ستبه‌رداری ئه‌م خۆبه‌ڕێوه‌بردنه‌ نابێت و چاوی له‌زیاتره‌ 
راسته‌ له‌دوای ٢٠٠٣ وه‌ كوردستان به‌ ئیراده‌ی خۆی به‌شداری له‌ دروست كردنه‌وه‌ی عێراقی تازه‌ كرد به‌و ئومێده‌ی عێراق ببێته‌ ووڵاتی هه‌موو ئایین و نه‌ته‌وه‌كان ، بێته‌ ووڵاتی هاوڵاتی بوون و جیاوازی نەبێت له‌نێوان پێكهاته‌كانی دا . به‌ڵام له‌ئه‌نجامی سیاسه‌تی هه‌ڵه‌ و خۆسه‌پاندن ، عێراق ئێستا بووه‌ته‌ وڵاتێكی فاشیل ، سەرەڕای دەوڵەمەندی و زۆری سامانەکانی ئێستا لە هەموو ئاسته‌كاندا له‌رێزبه‌ندی خواره‌وه‌ی ووڵاتانه ‌. سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌ش ده‌ستور جێبه‌جێ ناکرێت كه‌ ڕایەڵەی مانه‌وه‌ی عێراقە به‌یه‌كگرتوویی تەنانەت نكوڵی له‌سه‌ره‌تاترین مافه‌كانی خه‌ڵكی كوردستان دەکرێت و مافە بنچینەییەکانمان وەک کارتی فشار بۆ سەر دەسەڵاتی سیاسی کوردستان بەکار دێنن. ناحەق نین کە مەترسیمان هەبێت ئەگەر مووچە و قووتی خەڵک وەک کارتی فشار بەکار بێت ، زامن چیە سبەی هێزی سەربازیمان بەرامبەر بەکار نەیەتەوە؟ 
لێره‌دا بژارده‌كانی به‌رده‌م سەرکردایەتی سیاسی كوردستان زۆرنین و پێموایە لە دوو بژاردە زیاتر نیە ، یان رزای بوونە به‌م بارودۆخه‌ی له‌عێراق هه‌یه‌ و بوونە بە بەشێک لەم فەشەلە ، كه ‌به‌هیچ شێوه‌یه‌ك بڕواناكه‌م خەڵکی کوردستان و سەرکردایەتیە سیاسیەکەی به‌م بژارده‌یه‌ رازی بن بەم شێوەیەی ئێستا ، یان ئه‌وه‌تا كار کردنە بۆ راپرسی له‌سه‌ر هه‌ڵبژاردنی شێوه‌ی په‌یوه‌ندی داهاتوومان بە عیراق و بڕیاردان لە مافی چاره‌نووسمان وه‌ك ئه‌وه‌ی بەردەوام جه‌نابی سه‌رۆك بارزانی ئاماژه‌ی پێ ده‌دات. پێشم وایە زهنیەتی خەڵک لە ئێستادا ئامادەیە بۆ ئەم کارە ، بەڵام ئەوەی گرنگە کە هەموو لایەنە سیاسیەکان دەبێ رۆڵ لەم بابەتە بگێڕن و بەیەک ئاراستە کاری لەسەر بکەن.

لە رۆژنامەی خەبات ژمارە ٤٥٨٣ ی ١٥ ی حوزەیرانی ٢٠١٤ بڵاوکراوەتەوە http://www.xebat.net/attachment/PDF/7_26515_22195.pdf

Popular posts from this blog

لە پشت سەنگەری پێشمەرگە.. ئافرەتان، سەنگەری دڵنیایین

پارتی لە چوارچێوەی پرۆسەی چاكسازیی ناو حزبدا، لە ناو رێكخراوە جەماوەرییەكاندا گۆڕانكاری و چاكسازی لە پەیكەری رێكخراوەیی، بەرنامە، دیدگە، جۆریەتی كاركردن، دارایی و خۆبەڕێوەبردنی دەكات

دۆنالد ترەمپ وئاستەنگەکانی سیاسیەتی دەرەوە