رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و گەڕانەوەی مێژوو



نووسینی : یۆشکا فیشەر - وەزیری دەرەوەی پێشووتری ئەڵمانیا -
وەرگێڕانی : ساسان عەونی

لەو کاتەوەی فۆکۆیاما بیست ساڵ لەمەوبەر گوتی: جیهان گەیشتووەتە کۆتایی مێژوو، مێژوو وای لە جیهان کرد هەناسەکانی ڕاگرێت.

سەرکەوتن و بەرەوپێش چوونی چین، شەڕەکانی بەلقان، هێرشە تیرۆریستیەکانی ١١ی سێپتێمبەری ٢٠١١، شەڕەکانی ئەفغانستان و عیراق، قەیرانی دارایی جیهان ساڵی ٢٠٠٨، شۆڕشەکانی بەهاری عەرەبی، شەڕی ناوخۆی سووریا، ئەوانە هەمووی بە درۆخستنەوەی بینینی فۆکۆیاما بوون کە پێشبینی سەرکەوتنی بێ چەند و چوونی دیموکراتیەتی لیبرالی دەکرد.

بەڵکو دەتوانین بڵێین کە مێژوو چەرخێکی تەواوی لە چارەگە سەدەیەکدا تەواو کرد، ئەویش لە دوای کەوتنی کۆمۆنیزمەوە لە ئهورووپا ساڵی ١٩٨٩ تا نوێ بوونەوەی ڕووبەڕووبوونەوەی نێوان ڕووسیا و چین.

بەڵام لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست مێژوو لەسەر بنەمای ڕۆژانە کار دەکات بە لێکەوتەی زۆرەوە . وەک ڕوونیش بۆتەوە ئەو ڕۆژهەڵاتە ناوەڕاستە کۆنەی کە لە پاشماوەی ئیمپراتۆریای عوسمانی پێک هات لە دوای جەنگی جیهانی یەکەم، خەریکە هەرەس دەهێنێت، ئەوەش بە شێوە کاریگەرەکەی بۆ کرادرەکانی وڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا دەگەڕیتەوە لەو ناوچە گیرۆدەبووەی ململانێ.

هەڵەی بنەڕەتی وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، داگیرکردنی سەربازیانەی عیراق بوو لە ساڵی ٢٠٠٣ لە سەردەمی سەرۆک جۆرج دەبلیو بۆش. "پارێزگارە نوێیەکان" کە ئەوسا لە دەسەڵات بوون، بێ ئاگا بوون لە پێویستی پڕکردنەوەی بۆشایی نەبوونی دەسەڵات لە عیراق و لە ناوچەکە لە دوای لادانی سەدام حسین. هەروەها کشانەوە سەربازیە بە پەلە و پێش وادەکەی سەرۆک باراک ئۆباما وەک هەڵە و شکستی دووەمی ئەمریکا بە دیار کەوت .

کشانەوەی ئەمریکا هاوکات بوو لەگەڵ شۆڕشەکانی بەهاری عەرەبی و شەڕی ناوخۆی سووریا، ئاشکرایشە خۆبە دوورگرتنی بەردەوامی وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا "بەو سیفەتەی کە هێزێکی جیهانی نیزام سەپپێنە"،لە ئێستادا هەڕەشەی هەڵوەشانەوە لە عیراق دەکات، بە لەبەرچاوگرتنی پێشکەوتنە خێراکانی دەوڵەتی ئیسلامی داعش و دەستبەسەرداگرتنیان بەسەر دووەم گەورە شاری عیراق، موسڵ.

دوای زاڵبوونی ئەم ڕێکخراوە لە زۆربەی ناوچەکانی باکوری ڕۆژئاوای بەغدا، سنووری نێوان عیراق و سووریا لە ڕاستیدا هیچ بوونێکی نەماوە، بەڵکو لەوانەیە سنووری زۆر لە وڵاتە هاوسێکان بە زەبری هێز ههوڵوهشێنرێنهوه و سەرلەنوێ بکێشرێتەوە و کارەساتی مرۆیی گەورە کەڵەکە ببێت.

ئەگەر ڕێکخراوی داعش سەربکەوێت لە درووستکردنی کیانێکی نیمچە بەردەوامی هاوشێوەی دەوڵەتێک لە هەندێ ناوچەی عیراق و سووریا، ئەوا لێك هەڵوەشانەوەی ناوچەکە خێرا تر دەبێت و ئەمریکا لەو شەڕەی کە دژ بە تیرۆر بەرپای کرد دەدۆڕێت و ئاشتی جیهانی تا سنوورێکی ترسناک دەکەوێتە ژێر هەڕەشە. تەنانەت لە نەبوونی دەوڵەتی تیرۆریستی داعشیش، بارودۆخەکە بێ ئەندازە نا سەقامگیر دەبێت، چونکە شەڕی ناوخۆیی سووریا بەردەوام دەیسەلمێنێت کە توانای پەرەسەندن و گرتنەوەی شوێنی تریشی هەیە.

لە ڕاستیشدا "شەڕی ناوخۆیی " ناوزەدکردنێکی هەڵەیە، چونکە ڕووداوەکانی ئەو ناوچەیە ماوەیەکی زۆرە درێژبوونەوەی ململانێی ی شانشینی عەرەبی سعودیە و ئێران لەسەر باڵادەستی ئیقلیمی لە خۆ دەگرێت، کە لە بنەڕەتیشدا ململانێ کۆنەکەی نێوان زۆرینەی سوننە و کەمینەی شیعە لە ناو ئیسلام دەیجووڵێنێت.

کوردەکان توخمێکی تری ناسەقامگیری بۆماوەی عوسمانیەکانن. دوای دابەشکردنیان لە نێوان چەندین وڵات ( ئیران، عیراق، تورکیا و سووریا) کوردەکان سوور بوون لەسەر خەباتکردنیان لە ماوەی چەندین دەیەی لە دوای یەک بۆ درووستکردنی دەوڵەتی خۆیان، سەرەڕای ئەوەیش لە دوای ڕووخانی سەدامەوە بڕێکی زۆری خۆ کۆنترۆڵکردنیان نیشان دا لە باکووری عیراق و زیاتر خەریکی بنیاد نانی هەرێمەکەیان بوون کە لە دۆخی خۆبەڕێوەبردنێکی سیاسی و ئابووری دایە، تا ئەو ئەندازەیەی کە لە هەموو شت سەربەخۆیە، لە سایەی لەشکرێکی بەهێز و تاقیکراوە کە ناوی پێشمەرگەیە.

پێشکەوتنی ڕێکخراوی داعش و دەستبەسەرداگرتنی موسڵ، لەیەک کاتدا گرێکوێرەی هەموو ئەو ململانێ توندانەی نێوان حکوومەتی ناوەند و حکوومەتی کوردستانی لە بەرژەوەندی حکوومەتی کوردستان کردەوە، بە تایبەتیش لەوەی کە تایبەت بوو بە شاری کەرکووک. کەلە دوای هەڵاتنی سوپای عیراق، هێزەکانی پێشمەرگە دەستیان بەسەر شارەکە داگرتەوە، کە ئەمەش بڕێکی زۆری یەدەگی نەوت و گاز دەدات بە کوردستان.
سەرەڕای ئەمانەش، ئێرانی دراوسێ و تورکیا و ئەمریکایش پێویستیەکی زۆریان بە هێزەکانی پێشمەرگە دەبێت بۆ ڕووبەڕووبوەنەوەی داعش، کە ئەمەیش کردنەوەی پەنچەرەیەکی ترە بۆ کوردەکان بۆ بە دەست هێنانی سەربەخۆیی تەواو. هەرچەندە ئیعتیمادکردنیان لەسەر پەیوەندی باشیان بە تورکیا و ئیرانەوە بۆ گەیشتن بە بازاڕەکانی جیهان لەوانەیە تۆزێک لەو تموحە سیاسیانەیان کاڵ بکاتەوە.

لەگەڵ داگیرکردنی عیراق، وڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا دەرگای خستە سەر پشت بۆ ئیران تا باڵادەستی هەرێمی ی خۆی بسەپێنێت، بە مەیش ئەمریکا گڕی لە تۆڕی هاوپەیمانێتیە هەرێمایەتیەکان بەردا، کە ئەمەیش ئەنجام و لێکەوتەی دوورتری لێکەوتەوە کە ئێستا زۆر بە ڕوونی بەرچاو دەکەوێت- وەک ئەوەی لە وتوێژە ناوەکیەکان بە ڕوونی بە دیارکەوت-. هەردوو لا (ئەمریکا و ئیران) لەگەڵ هەمان ئەو جیهادیانە دەجەنگن کە پاڵپشتی لە هاوپەیمانەکانی ئەمریکا وەردەگرن لە وڵاتانی کەنداو کە سوننەکان حوکمیان دەکەن.

سەرەڕای بەردەوامی نکوڵی کردن لە درووستکردنی هەر هاوکاریەکی فەرمی لە نێوان ئەمریکا و ئیران، بەڵام چەرخەکە خەریکە دەسووڕێت، لەگەڵ گۆڕانی گفتوگۆکانی هەردوولا بۆ ڕۆتینێکی بەردەوام .

یەک پرسیاری گرنگ دەمێنێتەوە بۆ ئاییندە:ئایا ئوردن، کە وەزیفەیەکی بنەرەتی لە پاراستنی هاوسەنگی لەناوچەکە دەگێڕێت، دەتوانێت بەرگری بکات بەرامبەر ئەو گۆڕانە جیۆسیاسیانە و بە سەلامەتی لێی دەرچێت؟ ئەگەر ئەوەی نەتوانی، ئەوکات هاوسەنگی هێز لە ململانێ تەقلیدیەکەی ڕۆژهەڵاتی ناوەراست لە نێوان ئیسرائیل و فەلەستینیەکان دەڕمێت، کە ئەنجامەکانی دوور مەودا دەبن و گران دەبێت لە ئێستادا هەڵسەنگاندنی بۆ بکرێت .

بۆ ئه ورووپا، پەرەسەندنەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دوو مەترسی دەسەپێنێت:یەکەمیان پێشکەوتنی جەنگاوەرە جیهادیە گەڕاوەکانە کە هەڕەشەی هێنانی مەترسی و ئیرهاب دەکەن لەگەڵ خۆیان. دووەمیشیان بڵاوبوونەوە و پەڕینەوەی بیری توندڕەوەکانە بۆ هەندێ ناوچەی بەلقان. بۆیە، بۆ جێبەجێکردنی بەرژەوەندیە ئەمنیە تایبەتەکانی خۆی و وڵاتە ئەندامەکانی، پێویستە لەسەر یەکێتی ئهورووپا کە بایەخی زیاتر و گەورەتر لە ئێستا بۆ باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەورووپا تەرخان بکات .



سەرچاوە : پرۆجێکت سیندیکیت، سایتی ئەلجەزیرە نێت.


لە رۆژنامەی هەولێر ی رۆژی ١٥ ی تەمموزی ٢٠١٤ بڵاوکراوەتەوە http://hawler.in/article5051-506.htm

Popular posts from this blog

لە پشت سەنگەری پێشمەرگە.. ئافرەتان، سەنگەری دڵنیایین

پارتی لە چوارچێوەی پرۆسەی چاكسازیی ناو حزبدا، لە ناو رێكخراوە جەماوەرییەكاندا گۆڕانكاری و چاكسازی لە پەیكەری رێكخراوەیی، بەرنامە، دیدگە، جۆریەتی كاركردن، دارایی و خۆبەڕێوەبردنی دەكات

دۆنالد ترەمپ وئاستەنگەکانی سیاسیەتی دەرەوە