براوە و دۆڕاوە نوێیەکان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا

نووسینی: یۆشکا فیشەر * وەزیری دەرەوەی پێشووتری ئەڵمانیا
وەرگێڕانی: ساسان عەونی


لە وەسفکردنی جەنگدا فەیلەسوفی یۆنانی (هێرکلیتس) دەڵێت کە " جەنگ دایکی هەموو شتەکانە" . بۆیە لە ژێر رۆشنایی ئەو رووداوە خوێناویانەی - کە رووداوی هەمەجین لە واقیعی حاڵدا- کە رۆژهەڵاتی ناوەراست (بەتایبەتیش عیراق و سوریا) بە خۆیەوەی دەیبینێت ، لەوانەیە مرۆڤ هان بدات کەبەرەو بڕوا هێنان و هاوڕا بوون لەگەڵ (هێرکلیتس) بڕوات، هەرچەندە ئەم بیرۆکەیە لە روانینی پۆست مۆدێرنە بۆ جیهان و ئەوروپا، لە مڕۆدا شوێنێکی بۆ نەماوەتەوە.

ئەو سەرکەوتنە سەربازیانەی کە رێکخراوی دەوڵەتی ئیسلامی لە عیراق و سوریا بەدەستی دەهێنێت، تەنها نەبۆتە هۆکاری کارەساتی مرۆیی ، بەڵکو پاڵی بەو هاوپەیمانێتیانەوە ناوە کە ئێستا لە ناوچەکەدا هەن بەرەو حاڵەتێک لە فەوزا و تەنانەت بەرەو گومان کردنیشمان دەبات لە سنوورە نیشتمانیەکان.

ئێستا رۆژهەڵاتێکی ناوەڕاستی نوێ خەریکی دروست بوونە کە لە دوو رووی گرنگەوە جیاوەزە لە سیستەمی پێشوو ، یەکەمیان رۆڵێکی بەهێز کە کورد و ئێران دەیگێڕن ، دووەمیشیان لاوازبوونی هەژموونی هێزە سونیەکانە لە ناوچەکە.

رۆژهەڵاتی ناوەراست تەنها روو بە رووی سەرکەوتنێکی گریمانەیی هێزێک نیە کە دەیەوێت ئامانجە ستراتیژیەکانی لە رێگای کوشتنی بە کۆمەڵ و بە کۆیلەکردنی مرۆڤ بەدەست بێنێت (کچ و ئافرەتە یەزیدیەکان بە نموونە)، بەڵکو خەریکە روو لە ئەگەری روخانی ئەو سیستەمە کۆنە دەکات کە لە دوای جەنگی جیهانی یەکەمەوە لەم ناوچەیە بە نەگۆڕی ماوەتەوە ، ئەمەش سەرباری پاشەکشەی ئەو هێزە نەریتیانەیە کە مایەی سەقامگیری بوون لە ناوچەکە .

لاوازی سیاسی هێزەکان – چ کیانە جیهانیەکانی وەک ووڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا یان یاریکەرە ئیقلیمیەکانی وەک تورکیا و ئێران و شانشینی سعودیە- بووەتە هۆی پاشەکشیەکی بەرچاوی رۆڵبینینی هێزە دینامیکیەکان لە ناوچەکەدا.

هەرچەندە ووڵاتە یەکگرتوەکان و وولاتانی یەکێتی ئەوروپا، پارتی کرێکارانی کوردستان بە رێکخراوێکی تیرۆریستی دەناسێنن ، بەڵام پێدەچێت کە جەنگاوەرانی ئەو پارتە تەنها هێز بن کە دەتوانن پێشڕەویەکانی دەوڵەتی ئیسلامی لە سوریا رابگرن، لە ئەنجامی ئەوەش چارەنووسی کورد پرسیارێکی گرنگە لە تورکیا. 

تورکیا ئەندامی رێکخراوی باکوری ئەتڵەسیە، بۆیە هەر پێشێلکاریەک بۆ سەر سەلامەتی خاکەکەی لەوانەیە بە ئاسانی ببێتە هۆی چالاک کردنی بڕگەی بەرگری هاوبەش لە پەیماننامەی باکوری ئەتڵەسی.

ئەگەری ئەوە هەیە کە کێشەی کورد ململانێیەکی فراوانتر بە دوای خۆیدا بهێنێت ، چونکە دروست بوونی دەوڵەتێکی کوردی لەوانەیە هەڕەشە بۆ سەلامەتی خاکی سوریا و عیراق و لەوانەیە بۆ ئیرانیش دروست بکات.

سەرەرای ئەمانەش ، کورد بە جەنگیان لەگەڵ رێکخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، شەرعیەتێکی تازەیان وەرگرت ، لەگەڵ کۆتایی هاتنی جەنگیش بە ئاسانی وویستە نیشتمانیەکانیان و ئەو هەڕەشە لەناوبەرە لە یاد ناکەن کە روو بە ڕووی بوونەوە.

پێگەی کورد تەنها بە هۆی یەکڕیزی و ئازایەتیان بەرز نەبۆتەوە ، بەڵکو لە وەرچەرخانی بەردەوامن بۆ بوونیان بە (کۆڵەگەیەکی سەقامگیری) و (هاوبەشێکی جێی باوەڕی مەیلدار بۆ رۆژئاوا) لە ناوچەیەک کە ئەم بابەتەی تێدا نیە.

ئەمانە هەمووی رۆژئاوا روو بە رووی کێشە دەکاتەوە، چونکە ئەوروپا لەو کاتەی نایەوێت هێزە زەمینیەکانی بخاتە جەنگ، کە دەشزانێت پێویستە براوە بێت لەم جەنگەدا، بۆیە دەبێت کورد چەکدار بکات ، ئەم چەکدار کردنەش تەنها پێشمەرگە ناگرێتەوە ، لەوانەیە گروپی تری کوردیش چەکدار بکرێن بە چەکی پێشکەوتووتر، کە ئەمەش جێ ی خۆشحاڵی تورکیا یان ئیران نابێت ، بۆیە چارەسەری کێشەی کورد وەبەرهێنانێکی مەزنی لێزانینی دیپلۆماسیانە و پابەند بوون دەخوازێت لە رۆژئاوا و کۆمەڵگای نێو دەوڵەتی و ئەو وڵاتانە.

لەوانەیە ئیران براوە گەورەکەی ناوچەکە بێت، چونکە هەژموونەکەی لە عیراق و لە ئەفغانستان بە هۆی سیاسەتەکانی ووڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە سەردەمی سەرۆک جۆرج بۆش تینێکی بەهێز تری وەرگرت، بۆیەش هاوکاری ئیران پێویستیەکی بنەڕەتیە بۆ چارەسەریەکی سەقامگیر لە عیراق و لە سوریادا، هەروەک چۆن ئیران رۆڵێکی گرنگ دەبینێت لە ململانێ ی ئیسرائیل و فەلەستین و هەروەها لە لوبنان.

بۆیە بەلاوەنانی ئیران کارێکی ئەستەم دەبێت لە کاتی گەڕان بۆ دۆزینەوەی چارەسەری بۆ قەیرانە جیاجیاکانی کە لە ناوجەکەدا هەیە و لە تێکۆشانیش لە دژی رێکخراوی دەوڵەتی ئیسلامی ، هاوکاریەکی سەربازی سنووردار لە نیوان ووڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا و ئیران کارێکە بە دوور نازانرێت.

بەڵام چارەسەری کێشە ستراتیژیە بنەڕەتیەکە لە مەیدانەکانی جەنگ لە ناوچەکەدا ناکرێت، بەڵکو لە چوارچێوەی دانو ستانە جۆراوجۆرەکانەوە دەبێت سەبارەت بە بەرنامەی ئەتۆمی ئیران، وە لە کاتی گەیشتن بە چارەسەرێکی مام ناوەند (یان درێژکردنەوەیەکی کورتخایەن بۆ رێککەوتنەکەی ئێستا لە سایەی گەیشتن بە رێککەوتنی کۆتایی) ئەو کاتە ئەو رۆڵە ئیقلیمیە فراوانەی کە ئیران دەیبینێت بەهێزتر و ئیجابی تر دەبێت، بەلام ئەم ئەنجامەش تا رادەیەکی زۆر بڕوا پێکراو نیە. 

کێشەی ئەتۆمی، کێشەیەکی گرنگی تر دەسەپێنێت کە شاراوەیە، یان بە دیاریکراوی پەیوەندی ئیرانە بە ئیسرائیلەوە کە ئیران لەسەر سنووری باکوری ئیسرائیل وەستاوە لە لوبنانی حیزب اللە ،کە نزیکرتین هاوبەشی ئیرانە لە ناوچەکە و بڕوای نەگۆڕی بە لەناوبردنی ئیسرائیل هەیە و ئیرانیش بەردەوام چەکی کاریگەری پێ دەدات. لەمبارەیەوە ناتوانین پێشبینی گۆڕانکاری گەورە بکەین.

ئەوەی باسمان کرد ئەو بڕە بوو کە بە روونیی لە بارەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی تازە دەیزانین، کە بەرز بوونەوەی هەژموونی شیعە و ئیران و کورد بەخۆیەوە دەبینێت، کە ئەمەش لەوانەیە ئاڵۆزیەکانی ناوچەکە ئاڵۆز تر بکات. هاوپەیمانیتی و ململانێ کۆنەکانیش گۆڕانکاریان بەسەردا دێت هەرچەندە ئەگەر بەردەوامیش بن.

دوور لەمانە هەمووی، ناتوانین تەئکید نەکەینەوە کە رۆژهەڵاتی ناوەراست وەک بەرمیلێکی بارووت دەمێنێتەوە کە هەڕەشەیە لەسەر سیاسەتی جیهانیی لە سەدەی بیست و یەکدا. ئاشکراشە کە جێگیرکردنی سەقامگیری لە ناوچەکە ئەرکێکیی ئاسان نابێت هەرچەندە زۆر گرنگە بۆ بەرژەوەندی جیهانیی و تەنها لە رێ ی تێکەڵاویەکی ئاڵۆز دەبێت لە ئامرازە سەربازی و دیپلۆماسیەکان و پێناچێت هیچ هێزێکی جیهانی بە تەنها بتوانێت ئەم ئامانجە جێبەجێ بکات.

سەرچاوە: ئەلجەزیرە نێت، ٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤

* یۆشکا فیشەر: لە دایک بووی ١٩٤٨، وەزیری دەرەوەی ئەڵمانیا بووە لە نێوان ساڵانی ١٩٩٨-٢٠٠٥ کە لە دوای جەنگی جیهانی دووەمەوە ، دووەمین درێژترین ماوەیە بۆ وەزیرێک لە پۆستی وەزارەتی دەرەوەی ئەڵمانیا. کەسایەتیەکی دیاری پارتی سەوزە ، لە ساڵی ١٩٩٩ پاڵپشتی بەشداری ئەڵمانیای کرد لە شەڕی کۆسۆڤۆ و لە ٢٠٠١یش پاڵپشتی بەشداری هێزەکانی ئەڵمانیای کرد لە شەڕی ئەفغانستان و بەمەش کۆتایی بە رەتکردنەوەی بێ چەندوچوونی توندوتیژی هێنا کە پارتی سەوز بڕوای پێ هەبوو. بەڵام رەخنەی لە شەڕی ئازادکردنی عیراق هەبوو. ئێستا مامۆستایە لە زانکۆی برینستۆن لە وولاتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا.

لە رۆژنامەی هەولێر ژمارە ٢٠١٤ لە ٩ی ئەیلولی ٢٠١٤ بڵاو کراوەتەوە، بەم دوو لینکەی خوارەوە :




Popular posts from this blog

لە پشت سەنگەری پێشمەرگە.. ئافرەتان، سەنگەری دڵنیایین

پارتی لە چوارچێوەی پرۆسەی چاكسازیی ناو حزبدا، لە ناو رێكخراوە جەماوەرییەكاندا گۆڕانكاری و چاكسازی لە پەیكەری رێكخراوەیی، بەرنامە، دیدگە، جۆریەتی كاركردن، دارایی و خۆبەڕێوەبردنی دەكات

دۆنالد ترەمپ وئاستەنگەکانی سیاسیەتی دەرەوە