داڕمانی چوارچێوەی جیۆسیاسیی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست

نووسینی: هینری کیسنجەر
وەرگێڕانی: ساسان عەونی 
                                                   
لەو کاتەی کە گفتوگۆی پلانە نێودەوڵەتیە هەمەلایەنە هاوبەشەکە، بۆ جێبەجێکردنی رێککەوتنی ئەتۆمی ئیران لە پێناو کارکردن بۆ سەقامگیری رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەسەر ئاستی ستراتیجی لەسەر زەوی دەستی پێکرد، ئا لەو کاتەدا چوارچێوەی جیۆسیاسی ناوچەکە دەستی بە داڕمان کرد. هاتنە ناوەوەی هێزی سەبازی رووسیا لە سوریا نوێترین دەرکەوتەی لێکهەڵوەشانی ئەو رۆلەی ئەمریکایە کە دەیویست سەقامگیری بۆ ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بهێنێت، ئەو رۆلەی کە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ساڵی ١٩٧٣ وە لە کاتی شەڕی عەرەبی ئیسرائیلیەوە لە ناوچەکە دەیگێڕێت. 
لە دوای ئەو ململانێیە، میسر وازی لە پەیوەندیە سەربازیەکانی خۆی لەگەڵ یەکێتی سۆڤیەتی جاران هێنا، بە سەرپەرشتی ئەمریکا دەستی بە پرۆسەی ئاشتی کرد لەگەڵ ئیسرائیل، کە ئەنجامەکەی پەیماننامەی ئاشتی بوو لە نیوان قاهیرە و تەلئەبیب دا، لە نێوان ئوردن و ئیسرائیل، هەروەها رێکەوتنی وەستانی پێکدادان لە نێوان سوریا و ئیسرائیل بە سەرپەرشتی نەتەوە یەکگرتووەکان بوو. دواتر سەدام حوسێن لە شەڕی کوێت بە هۆی هاوپەیمانێتیی نێودەوڵەتی کە ئەمریکا سەرکردایەتی دەکرد دۆراندی، هەر ئەمریکاش بوو کە سەرکردایەتی شەڕی لە دژی تیرۆر لە عیراق و ئەفغانستان کرد، لەم شەڕانەدا میسر و ئوردن و ووڵاتانی کەنداو هاوپەیمانی ئەمریکا بوون لە هەموو ئەو هەوڵانەیدا، کە ئەمەش بووە هۆی نەمانی هێزی سەربازی رووسیا لە ناوچەکەدا. 
ئەو شێوازە جیۆسیاسیە لە ئێستادا لە حاڵەتێکی فەوزا دایە، چوار ووڵات لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە لیبیا و سوریا و یەمەن و عیراقن، بە بەراورد لەگەڵ پێشتر، کەوتونەتە ناو فەوزایەکی زۆر و بوونەتە ئامانجی چەندین بزاوت کە دەیانەوێت وویستی خۆیان لە ناوچەی فراوان لە سووریا و لە عیراق بسەپێنن، کە رێکخراوی داعش دەیەوێت بەپێێ بینینی خۆی، لە جیاتی ئەو شیوازەی دەوڵەت کە لە سیستەمی جیهانی ناسراوە، دەوڵەتی خیلافەت دروست بکات. 
رۆژهەڵاتی ناوەراست گیرۆدەی چوار مەترسی سەرەکی بووە کە شیمانەی داڕمانی لێدەکریت، دیارترینیان، وویستەکانی ئێرانە بۆ دروستکردنەوەی ئیمپراتۆریای فارسی، هەوڵدانی گروپە ئایینیە توندڕۆکان بۆ تێکدانی ئەو پەیکەرە سیاسیانەی کە هەن، ململانێ نێوخۆییەکانی گرووپە ئیتنی و دینیەکانی ناو یەک دەوڵەت، هەروەها ئەو فشارە ناوخۆییانەی کە لە ئەنجامی ناسەقامگیریە سیاسی و ئابووریەکان سەرهەڵدەدەن. 
ئەوەی ئێستا لە سوریا دەگوزەرێت نمونەیەکی زیندووی ئەو دژانەیە کە ناوچەکە پێیانەوە دەناڵێنێت، سەرەتا ململانێکە لە تێکۆشانی زۆرینە لە دژی بەسار ئەسەد دەستی پێکرد کە هەندێ هێزی تایفی و ئیتنی هاوکاری دەکەن. هەموو هێزە پێک ناکۆک و شەڕکەرەکانیش لەلایەن هێزی دەرەکیەوە پاڵپشتیان لێ دەکرێت، بێگومان ئەو هێزە دەرەکیانەش هەر یەکەی هەوڵ بۆ بەرژەوەندی تایبەتیی ستراتیژی خۆی دەدات. بۆ نمونە ئیران کە پاڵپشتی رژێمی ئەسەد دەکات لەبەر ئەوەیە کە بە کۆڵەگەی بنەڕەتی هەژموونی مێژوویی ئێرانی دەزانێت کە لە تارانەوە درێژ دەبێتەوە بۆ دەریای سپی ناوەراست. ووڵاتانی کەنداویش کە سوورن لەسەر روخاندنی ئەسەد ، بۆ شکست پێهێنانی نەخشە مەزهەبیەکانی ئێرانە کە پێیان وایە مەترسیەکەی لە رێکخراوە تیرۆریستیەکان زیاترە. لە هەمان کاتدا ووڵاتانی کەنداو دەیانەوێت هەم رێکخراوی داعش ببەزێنن و هەم فراوان بوونی ئێرانیش بووەستێنن. ئەم دژەبۆچونانە لە کاتی رێککەوتنە ئەتۆمیەکە قوڵتر بووەوە، کاتێ بەشێک لە دەوڵەتە سوننە مەزهەبەکان مەترسی ئەویان لا دروست بوو کە ئەمە رەزامەندیەکی شاراوەی ئەمریکا بێت بۆ هەژموونی ئێران. 
بە هۆی کشانەوەی ئەمریکا لە ناوچەکە، ئەم ئاراستە دژبەیەکانە زیاتر بوون، کە رێگای بۆ روسیا خۆشکرد بەشداری قووڵی کردەی سەربازی بکات لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بۆ یەکەم جارە "کە نمونەی نیە لە مێژووی روسیا" لە رۆژهەڵاتی ناوڕاستدا بەم شیوەیەی ئێستا بڵاو بێتەوە. پێدەچێت مۆسکۆ نیگەران بێت لەوەی کە روخانی رژێمی ئەسەد هەمان ئەو فەوزایە بنێتەوە وەک ئەوەی لە لیبیا روویدا، و داعش بگاتە دەسەڵاتی دیمەشق و بەم شیوەیەش سوریا هەمووی ببێتە پەناگەیەک بۆ کردەوە تیرۆریستیەکان، کە لەوانەیە فراوان ببێت و بگاتە ناوچە ئیسلام نشینەکانی ناو سنووری باشوری روسیا لە قەفقاس و ناوچەکانی تر. 
لە سەرەوە، ئەم سیاسەتەی روسیا خزمەت بە ئیران دەگەیەنێت لە پارێزگاریکردنی لە شیعەکانی سوریا، بەڵام لە ناواخندا روسیا ناخوازێت کە ئەسەد تا مەودایەکی نادیار لە داهاتوودا لە حوکمی سوریا بەردەوام بێت، بەڵکو ئەمە بۆ تەرازووی هێزە لە مناوەرەیەکی کلاسیکیدا لە جوڵانی هەڕەشەی تیرۆریستی لە ناوچە سنووریەکانی باشوری روسیادا. کە ئەمەش تەحەددایەکی جیۆسیاسیە "نەوەک ئایدیۆلۆژی" و پێویستە لەو ئاستەدا مامڵەی لەگەڵ بکرێت. پاڵنەرەکان هەرچی بن، بەڵام مانەوەی هێزەکانی روسیا لە ناوچەکە و بەشداریکردنیان لە شەڕدا، تەحەدایە بۆ سیاسەتی ئەمریکا لە رۆژهەڵاتی ناوەراست و لەوانەیە بەلای کەمەوە بۆ ماوەی چل ساڵی داهاتوو بەردەوام بێت. 
سیاسەتی ئەمریکا بە شیوەیەک فراوان بووە کە پاڵنەرەکانی هەموو لایەنەکانی گرتۆتەوە، بۆیە خەریکە توانای داڕشتنی رووداوەکانی نامێنێت. هەرچەندە ئەمریکا سووربوونی خۆی لەسەر لادانی ئەسەد راگەیاندووە، بەڵام وویستی بەرهەم هێنانی نفوزێکی سیاسی و عەسکەری نەبووە بۆ گەیشتن بەم ئامانجەی. هەروەها هەیکەلێکی سیاسی دانەڕشتووە کە ببێتە شوێنگرەوەی ئەسەد و رۆیشتنی بە شێوەیەک لە شێوەکان مسۆگەر بکات. هەر بۆیە روسیا و ئیران و داعش و رێکخراوی تیرۆریستی هەمەجۆر دەستیان کرد بە پڕکردنەوەی بۆشاییەکان. مۆسکۆ لەگەڵ تاران بۆ پاڵپشتی لە ئەسەد هەماهەنگی کرد و گەرەکیەتی کە هەندێ پلانی کۆلۆنیالی بچەسپێنێت، لە کاتێکدا کە ووڵاتانی ناوچەکە لە کەنداو و میسر و ئوردن رووبەڕووی نەبوونی هەیکەلێکی جێگرەوەی سیاسین. ئەو وڵاتانە ئامانجەکەی ئەمریکایان بەلاوە پەسەندە، بەلام لەوەش دەترسن کە سوریا ببێتە لیبیایەکی تر. 
سیاسەتەکانی ئەمریکا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆتە هۆکاری وروژانی گومانی زیاتری هاوپەیمانەکانی ووڵاتە یەکگرتووەکان لە ناوچەکەدا، لەکاتێکدا کە مەترسی رووبەڕووبونەوەی هێزە ئەمریکی و روسیەکان لە ئارادان، چونکە بارودۆخی ئێستا بەو کاتانە دەچێت کە بووە هۆی بەرپا بوونی جەنگی جیهانی یەکەم، بەلەبەرجاوگرتنی ئەو جیاوازیەی کە جەنگی یەکەم بە چەکی تەقلیدی کرا. بۆیە پێویستە لەسەر ئەمریکا کە کارێکی جیددی و یەکلاکەرەوە بکات و نەهێڵێت ئیران ببێتە خاوەنی چەکی ئەتۆمی، بەم شێوەیەش قەدەغەی بڵاوبوونەوەی چەکی ئەتۆمی دەکات بۆ هەموو ئەوانەی کە دەخوازن لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ببنە خاوەنی ئەم چەکە. هەروەها پێویستە کە بەزاندنی داعش لە ریزبەندی یەکەم دابێت و تێکشکاندنی ئەم رێکخراوە بابەتێکی زۆر گرنگە. 
بابەتێکی تری پێویست، گەڕاندنەوەی ئەو ناوچانەیە کە لە ژێر دەستی داعش دان، ئەوەش لە ڕێگای هێزە میانڕۆکانەوە یان لە ڕێی ئەو هێزانەی کە سەربە هێزی دەرەکین، بە دوور لەو هێزە جیهادیانەی کە یارمەتی لە ئێرانەوە وەردەگرن. هەروەها دەبێت ئەو زەویانەی کە تووندڕۆکان دەستیان بەسەر داگرتووە بگەڕێنرێنەوە و دەوڵەتانی نیمجە دورگەی کەنداو و ئوردن و میسر رۆڵیان هەبێت لەم پەرەسەندنانەدا، تورکیاش بە شێوەیەکی بنیادنەرانە دەتوانێت لەم کردەیەدا بەشدار بێت دوای ئەوەی کە گرفتە دەستووریەکانی چارەسەر دەکات. 
لەسەر ئەمریکا پێویستە ئەو دڵنیایی و بەڵێنە سەربازیانەی کە لە کاتی گفتوگۆکانی رێکەوتنی ئەتۆمی ئیران، بە هاوپەیمانەکانی خۆی داوە لە رۆژهەلاتی ناوەڕاست، جێبەجێ بکات، لەگەڵ ئیرانیش لە گفتوگۆبێت کە ئیلتیزام بەو سنورانەوە بکات کە وەک دەوڵەتێک پیی ناسراوە، واشنتۆنیش بڕیار لەو رۆلەدا بدات کە پێویستە لە سەدەی بیست و یەکەمدا بیگێڕێت. رۆژهەڵاتی ناوڕاست گرنگترین ناوچەی تاقیکردنەوەیە کە سومعەی ووڵاتە یەکگرتوەکان دەخاتە ناو تای تەرازوو، ئەمەش نەوەک تەنها بەنیسبەت هێزە سەربازیەکەی، بەڵکو دەربارەی عەزیمەتی ئەمریکیەکان و توانایان بۆ لێکحاڵی بوون لە پێناوی جیهانێکی تازەدا. 

*ئەم بابەتە لە رۆژنامەی "وۆڵستریت جۆرنال" ی ئەمریکی لە رۆژی ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ بڵاوکراوەتەوە. 

*هینری کیسنجەر، وەزیری دەرەوە و راوێژکاری پێشووتری ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکا بووە، رۆڵێکی کارای لە داڕشتنی سیاسەتی دەرەوی ئەمریکا هەبووە، بەردەوام کتێب ونووسینی هەیە،ئێستا لە تەمەنی ٩٢ ساڵی دایە.


ئەم بابەتە لە رۆژنامەی خەبات ژمارە ٤٩٠٣ ی رۆژی ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ بڵاوکراوەتەوە





Popular posts from this blog

لە پشت سەنگەری پێشمەرگە.. ئافرەتان، سەنگەری دڵنیایین

پارتی لە چوارچێوەی پرۆسەی چاكسازیی ناو حزبدا، لە ناو رێكخراوە جەماوەرییەكاندا گۆڕانكاری و چاكسازی لە پەیكەری رێكخراوەیی، بەرنامە، دیدگە، جۆریەتی كاركردن، دارایی و خۆبەڕێوەبردنی دەكات

دۆنالد ترەمپ وئاستەنگەکانی سیاسیەتی دەرەوە