ئاییندەى ناسەقامگیرى لە رۆژهەڵاتى ناوەڕاست


رۆژهەڵاتى ناوەڕاست، ئەو پانتاییەى کە هەڵکەوتەیەکى گرنگى جیۆسیاسى هەیە لە جیهان، لەو کاتەوەى کە (ئەلفرێد ماهان) لە ساڵى 1902 بۆیەکەم جار دەستەواژەى (رۆژهەڵاتى ناوەڕاست)ى داڕشت و دواتریش (مارک سایکس و جۆرج بیکۆ) لە ساڵى 1916 دابەشیان کرد، یەکێکە لە ناوچە ناسەقامگیرەکانى سەر نەخشەى جیهان.

"هۆکارە بەردەوامەکانی ناسەقامگیری لەرۆژهەڵاتی ناوەڕاست"
رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەدرێژای سەد ساڵی رابردوو تا رۆژگارى ئەمڕۆمان ناوچەیەکی پڕ لە ململانێ، کێشە، ناسەقامگیری، شەڕ و ئاژاوە بووە، زیاتر لە (10) جەنگی گەورەی خوێناوی لەم ناوچەیەدا رووی داوە کە ئێستاش گرژی و ئاڵۆزی و پاشماوەکانی تەواو نەبوونە و کاریگەری و درێژەیان هەر بەردەوامە. جگە لە بەڕێوەچوونى شەڕى بە وەکالەت و پەرەسەندنى تووندڕەوى و تیرۆر، هەروەها ململانێی ئەتۆمی کە لە نێوان چەند ووڵاِتێکى پێک ناکۆک و دژبەیەکى ئەم ناوچەیە بەڕێوە دەچێت، گرژیەکی سەرباری دروستکردووە. گرنگترین هۆکارەکانی ناسەقامگیری لەرۆژهەڵاتى ناوەراست لەم چەند خاڵە کورت بکەینەوە:
1- گرنگی ستراتیژی ئەم ناوچەیە و پەیوەست بوونی بە بەرژەوەندیە ستراتیژیەکانی ووڵاتانى زلهێزی جیهان و هەوڵیان بۆ کۆنترۆڵ کردنی سەرچاوەکانی وزە و رێڕەوە دەریاییە گرنگەکانى ئەم ناوچەیە.
2- ململانێى نێوان زلهێزەکانى جیهان وململانێى هێزە ئیقلیمیەکان لەگەڵ یەکترى و هەوڵیان بۆ فراوانکردنی هەژموونیان لەم ناوچەیە و بەردەوامی بەریەککەوتنی ئەم هەژموونانە لەگەڵ یەکتری.
3- گرفتی جۆراوجۆری نێوان دەوڵەت و سیستەمە سیاسیەکانی ئەم ناوچەیە لەگەڵ یەکتری و بەڕێوەچوونى زیاتر لە (10) شەڕی خوێناوی لەماوەی (65) ساڵی رابردوو.
4- ململانێی بەردەوام و درێژخایەنى نێوان ووڵاتانى عەرەب و ئیسرائیل و دەرهاویشتەکانى، هەروەها ململانێى ئێران و ئیسرائیل و ئێران و وڵاتانى عەرەبى.
5- جیاوازی نێوان نەتەوە و ئایین و مەزهەبەکان و بەریەککەوتنی بەردەوامیان لەگەڵ یەکتری، بە تایبەتى مەیلى ئیسلامى سیاسى بە هەردوو مەزهەبەکەى بۆ خۆزاڵکردن.
6- گرفتی ئاو و سەرچاوەکانی ئاوی شیرین و جیاوازی لەنێوان ووڵاتانی سەرچاوە و ووڵاتانی رێژراو.
7- بڵاوبوونەوەی توندڕەوی و تیرۆر و تۆقاندن و میلیشیای چەکداری جۆراوجۆر و بوونى ئیرادەى چەند بارە بۆ ئەنجامدانەوەى جینۆساید و کۆمەڵکوژى.
8- کێشەى سیستەمە سیاسیەکان و نەبوونى دیموکراسى و شکستهێنانى سیستەمى حوکمڕانى هەندێک لە ووڵاتان و بوونیان بە دەوڵەتى فاشیل و گۆڕانیان بۆ مەیدانى جەنگ.

"ململانێی زلهێزەکان لەرۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا"
لەسەدەی رابردوودا، رۆژهەڵاتی ناوەڕاست یەکێک بوو لە گۆڕەپانە کراوەکانى ململانێى نێوان دوو جەمسەرەکەى دونیا، لەئێستادا ململانێ و هەوڵی فراوان بوونی هەژموونی زلهێزەکان لەم ناوچەیە لەئاستی جیا جیا دایە، ئەوزلهێزانەی جیهان کەلەئێستادا لەم ناوچەیەدا رۆڵ دەبینن بریتین لە (ووڵاتە یەگکرتوەکانى ئەمریکا، ووڵاتانى ئەوروپا، روسیا) وە چاوەرێ دەکرێت لەداهاتوودا (چین و هیند) رۆڵى زیاتر بگێڕن. ئەم ووڵاتانە هەریەکە بەجۆرێک و بەشێوەیک لەم ناوچەیە رۆڵیان هەیە و کار بۆ بەهێزکردنی پێگەی خۆیان دەکەن. بەڵام لە هەمووان بەهێزتر و کاریگەرتر لەسەر رەوشى ناوچەکە و تەنانەت ئاییندەى ناوچەکەش بریتیە لە ووڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.
ئەمریکا (3) سێ بەرژەوەندی ستراتیژی درێژ مەودای لەناوچەکە هەیە کە دەست بەرداریان نابێت و بریتین لە (ووزە، پاراستنی ئیسرائیل، هەڕەشە توندرەوەی و ئیرهابیەکان کە هەڕەشەن بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکا).
بۆ پاراستی ئەم سێ بەرژەوەندیەش ئەمریکا پارێزگاری لەبوونی سەربازی خۆی لەناوچەکە و لەهاوپەیمانێتیەکانی دەکات و بوار نادات کەهیچ  زلهێز و هێزێکی هەرێمیى هاوبەشى بکات، چونکە بابەتەکە بریتیە لە کۆنترڵ کردنی وزە و رۆیشتنى لەم ناوچەیەوە بۆ جیهان، کە ئەمریکا بە هیچ جۆێک دەستبەردارى ئەم باڵادەستیەى لەم ناوچەیە نابێت.
ئەوروپا و روسیا و چین و هیند رۆڵی گەشەکردویان هەیە لەم ناوچەیە، بەڵام هیچ کامیان ناتوانن کێبەرکێ و رکابەرى رۆڵى ئەمریکا بکەن لەم ناوچەیە و حەزیش ناکەن بیکەن، چونکە لە سایەى ئەرکى گرانى پاراستنى ناوچەکە لە لایەن ئەمریکاوە ئەوان بە ئاسانى و بێ هەڵگرتنى بەرپرسیارێتى لە رۆیشتنى بێ کێشەى ووزە لەم ناوچەیە سوود مەندن. ئەمە جگە لەوەى کە ئەم ووڵاتانە بەرژەوەندى هاوبەشیش کۆیان دەکاتەوە، کە گرنگترینیان اعتماد کردنیانە لەسەر سەرچاوەکانى ووزەى ئەم ناوچەیە یە، هەروەها توندڕەوى ئیسلامى بە هەرەشە بۆ سەر خۆیان دەزانن و پێویستیان بە هاوکارى یەکترى هەیە.

"کوردستان لەکوێی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ململانێکانى دایە؟"
ئەگەر رۆژهەڵاتی ناوەڕاست جەرگەی نەخشەی جیهانی گرتبێت، ئەوا کوردستانیش جەرگەی نەخشەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گرتووە. یان بەواتایەکی تر دەتوانین بڵێین کە کوردستان لەناوجەرگەی نەخشەی جیوسیاسی جیهان دایە، هەر ئەوەش یەکێک بووە لەو هۆکارانەی کە کوردستان پێیەوە دوچاری دابەش بوون هاتووە.
هەموو گرنگیەکانی کە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەن بە شێوەیەک لە شێوەکان لە کوردستانیش بوونیان هەیە هەر لەگرنگی جوگرافی، تۆبۆگرافی، دەڵەومەندی ئابووری و بوونی سەرچاوە سروشتیەکان و نەوت و گاز، بوونی ئاوی شیرین و سەرچاوە ئاویەکان، هەورەها دەوڵەمەندی کەلتوری پێکەوە ژیانی نەتەوەیی و ئایینی نێو پێکهاتەکانی.
لەدوای شەڕی (داعش) و دروستبوونی هاوپەیمانی نێودەڵەتی دژی داعش، کوردستان بەسەرۆکایەتی سەرۆک بارزانی بووە بەشێکی کارای ئەو هاوپەیمانیە نێودەوڵەتەیە و پێشمەرگە بووە هێزی سەرەکی و ئەفسانە شکێنی تیرۆریستانی داعش.
ئێستا لەناوچەکە کۆمەڵێک ململانێ و هاوپەیمانی بەڕێوەدەچن کە بەشێوەیەک لەشێوەکان،  کاریگەرى راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆیان لەسەر کوردستان هەیە. بە تایبەتى لە رووى ئابوورى و سەقامگیرى.
ئەوەی گرنگە ستراتیژی کوردستان کە سەرۆک بارزانى کارى بۆ دەکات و پەیڕەوى لێ دەکات، سەرەڕاى هەموو لەمپەر و بەربەستەکان ئەوەیەکە:
1- بەرژەوەندی کوردستان و خەڵکەکەى لە سەرووى هەموو بەرژەوەندیەکانەوەیە.
2- کوردستان نابێتە لایەنگیری هیچ هێزێکی هەرێمی لەدژی هیچ هێزێکی تر و ماوە نادرێت خاکی کوردستان ببێتە مەیدانی یەکلاکردنەوەی حسایاتی لایەنەکان.
3- کوردستان لەریزی هاوپەیمانی نێودەوڵەتیە لەشەڕی دژى داعشدا، پێشمەرگەش ئامادەیە کە هاوکاری هاوپەیمانی نێودەوڵەتی بکات بۆ تێکشکاندنی داعش.
4- تەبایی و ئاشتى ناوخۆیی نێو هێزە سیاسیە بەرپرسیارەکان لە کوردستان گرەنتى باشترى دەستکەوتى گەورەترە.

"ئایندە بەرەو کوێیە؟"
گەرمى و ئاڵۆزی رووداوەکان و زۆری ووردەکارى و بەیەکداچوونى بەرژەوەندیەکان، هەندێ جار جۆرێک لە ترس و دڵەڕاوکێ دروست دەکەن، بەڵام بە ووردبوونەوە لە هێڵە گشتیەکان و ئەو ئاراستەیەى کە جیهانى دیموکراتى گرتویەتیە بەر و ئەو شوێنەى کە کوردستان هەڵیبژاردووە، جێى ئومێد و گەشبینیە، چونکە ئادگارەکانی داڕشتنەوەی نەخشەی ناوچەکە ووردە ووردە بەدیار دەکەون، تا ئێستاش کوردستان کارەکتەرێکی ئەکتیڤە و ئاراستەیەکی راستی هەیە. تیرۆر و تیرۆرستان لەجیهانی ئەمڕۆی مرۆڤایەتی شوێنیان نی یە و دەبێت لەناو ببرێن، لەم هاوکێشەیەش کوردستان سەرمەشقە و قوربانی داوە، لەجیاتی کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی شەڕی دەستەویەخەى تیرۆر دەکات. ململانێ هەرێمی و ناوچەییەکان بەهەرشێوەیەک بن، مەوقعی کوردستان لەچوارچێوەی هاوپەیمانیە نێو دەوڵەتیەگەورەکەی جیهانى دیموکراتى دایە . نموونەی لێبوردەیى و پێکەوە ژیانی ئاینی و نەتەوەیی و پاراستنی مافی نەتەوە و ئاین و مەزهەبەکان و بوونی کوردستان بەپەناگەی ئارامی  ئاوارەکان، جێى بایەخى جیهانە و کوردستانی وەک سیمبولێک لێکردووە لەناوچەکە کەشایەنی رێزگرتن و پارێزگاری لێکردنی نێودەوڵەتیە. هەروەها سەرۆکێکى شارەزا و لێهاتوومان هەیە کە جێى باوەڕى ناوخۆیی و جیهانە و دەتوانێت ئەم قۆناغە هەستیارە بە سەرکەوتویی دەرباز بکات. بۆیە سەرەرای ئاڵۆزیەکان، گرفتەکان، کێشەکان و ئەو ماوەیە کە یەکلاکردنەوەی ململانێکان و بەرژەوەندیەکان لەسەر زەوی دەیخوازێت، بەڵام دەتوانین ئایندەیەکی گەش لە ئاسۆ ببینین، ئەو ئایندەیەش پێویستی بە یەکریزی و تەبایی و هەوڵ و خۆڕاگرى خەڵکی کوردستان بۆ گەیشتن بە ئاکامى سەرکەوتوو و ئامانجەکانى هەیە.

* لەگۆڤاری (گوڵان) ژمارە (١٠٥٧) ی (١١ی کانونی دووەمی ٢٠١٦) بڵاوکراوەتەوە.
#MiddleEast
#Kurdistan
#TheNewMiddleEast


Popular posts from this blog

لە پشت سەنگەری پێشمەرگە.. ئافرەتان، سەنگەری دڵنیایین

پارتی لە چوارچێوەی پرۆسەی چاكسازیی ناو حزبدا، لە ناو رێكخراوە جەماوەرییەكاندا گۆڕانكاری و چاكسازی لە پەیكەری رێكخراوەیی، بەرنامە، دیدگە، جۆریەتی كاركردن، دارایی و خۆبەڕێوەبردنی دەكات

دۆنالد ترەمپ وئاستەنگەکانی سیاسیەتی دەرەوە